تغذیه صحیح در کودکان 12-6 ماهه چگونه است؟
شیر مادر تا پایان شش ماهگی به تنهایی و بدون اضافه کردن هرنوع غذای کمکی برای رشد طبیعی شیرخوار کافی است. بعد از شش ماهگی نیازهای غذایی شیرخوار فقط با شیر برآورده نمی شود و باید علاوه بر شیرمادر، غذاهای نیمه جامد را نیز برای او شروع کرد.
تغذیه تکمیلی چیست؟
تغذیه تکمیلی به مواد غذایی اطلاق می شود که علاوه برشیر مادر یاشیر مصنوعی به شیرخوار داده می شود. طی دوره تغذیه تکمیلی، اگرچه تغذیه با شیرمادر همچنان به عنوان منبع مهم تامین مواد مغذی و عوامل حفاظتی حداقل تا 2 سالگی ادامه می یابد. اما شیرخوار به تدریج با غذاهای خانواده آشنا شده و به آنها عادت می کند.
با توجه به این که بخشی از نیازهای تغذیه ای شیرخوار از طریق غذاهای تکمیلی تامین میگردد، باید این غذاها مغذی بوده و از لحاظ مقدار نیز به اندازه ای باشند که به رشد مطلوب کودک کمک کنند. علاوه بر این، تغذیه تکمیلی زمان آشنایی با انواع رنگها، طعمها و بافتهای مختلف مواد غذایی است.
تغذیه تکمیلی چه اهمیتی دارد؟
تغذیه با شیرمادر به تنهایی تا پایان شش ماه اول تولد ( 180 روزگی) نیازهای تغذیه ای شیرخوار را تامین میکند. اما پس از پایان شش ماهگی شیر مادر قادر به تامین انرژی، پروتئین، روی، آهن و برخی از ویتامینهای محلول در چربی نیست.
تغذیه با شیرمادر از 12-6 ماهگی بیش از نیمی از نیازهای تغذیه ای شیرخوار و از 24-12 ماهگی، حداقل یک سوم آن را تامین میکند.
بنابر این شیرخواران از پایان شش ماهگی تا 24 ماهگی باید علاوه بر شیر مادر با غذاهای دیگر نیز تغذیه شوند.
تغذیه تکمیلی علاوه بر تامین بخشی از نیازهای تغذیه ای شیرخوار، او را برای یک رژیم غذایی متنوع آماده میسازد. با توجه به نقش و اهمیت تغذیه در رشد شیرخواران، باید در هنگام پایش رشد شیرخوار به روند وزن گیری توجه نموده زیرا آهسته تر شدن رشد کودک میتواند ناشی از کمبودهای تغذیه ای او باشد.
بنابراین پس از شروع غذای تکمیلی، باید روند رشد کودک تعیین و در صورت اختلال رشد شیرخوار در مورد نحوه تغذیه او بررسی های لازم انجام گردد.
از خطرهای شروع زودهنگام غذاهای تکمیلی (زودتر از 6 ماهگی) چیست؟
دریافت ناکافی انرژی یا سایر مواد مغذی از طریق جایگزین شدن غذای تکمیلی با شیرمادر مانند استفاده از حریره و سوپ آبکی و رقیق به عنوان غذای تکمیلی شیرخوار
افزایش دریافت انرژی و مواد مغذی و احتمال ابتلای شیرخوار به چاقی
افزایش ابتلای شیرخوار به بیماریهای عفونی مانند اسهال
افزایش احتمال آلرژی به مواد غذایی
دریافت کم شیر مادر و کاهش مزایای تغذیه با آن به ویژه کاهش دریافت عوامل حفاظتی شیرمادر
از خطرهای شروع دیر هنگام غذاهای تکمیلی (دیرتر از 6 ماهگی) چیست؟
دریافت نا کافی مواد مغذی مورد نیاز برای تامین رشد مطلوب شیرخوار و افزایش احتمال اختلال رشد، کمبود ویتامیA و کم خونی فقر آهن
آهسته تر شدن رشد و تکامل شیرخوار
به تاخیر افتادن عمل جویدن
کاهش پذیرش غذای جامد
اصول صحیح تغذیه تکمیلی چیست؟
بعد از تغذیه شیرخوار با شیرمادر، غذای تکمیلی به او داده شود.
بین اضافه کردن مواد غذایی جدید بین 3-5 روز فاصله گذاشته شود تا آلرژی شیرخوار به آن ماده غذایی یا نداشتن تحمل به آن مشخص شود.
در صورتی که شیرخوار به خوردن غذایی بی میلی نشان داد، مادر یا مراقب کودک پافشاری نکند. بلکه برای 2 تا 3 روز آن غذا را حذف و سپس دوباره شروع کند. میتوان تا 10 بار مجددا این کار را تکرار کرد تا شیرخوار آن را بپذیرد.
در ابتدا مواد غذایی باید به شکل یک جزء (یک ماده غذایی) یا حداقل اجزا مانند فرنی (آرد برنج، شیر مادر یا شیرپاستوریزه گاو و شکر) به شیرخوارداده شود.
آرد برنج به عنوان یک ماده غذایی مناسب شناخته شده زیرا در دسترس خانواده بوده و احتمال آلرژی شیرخوار به آن بسیار کم است. فرنی تهیه شده از آرد برنج را میتوان با شیر مادر یا مقدار کمی شیر پاستوریزه گاو تهیه نمود. بر اساس توصیه انجمن گوارش، کبد و تغذیه کودکان اروپا، ا گرچه مصرف شیر پاستوریزه گاو برای کودکان زیر یک سال ممنوع است اما میتوان از شیر گاو فقط بر اساس مقادیر توصیه شده در تهیه فرنی، حریره بادام و شیر برنج استفاده نمود.
غلظت و قوام غذای تکمیلی باید متناسب با سن شیر خوار باشد. به طوری که غلظت اولین غذای تکمیلی مانند فرنی شبیه ماست معمولی بوده اما به تدریج بر حسب سن شیرخوار باید غلظت غذا را افزایش داده، به طوری که غذای کودک از نیمه جامد به جامد تغییر یابد.
پس از غلات می توان گوشت (گوسفند و مر غ) ، سبزی و میوه را در غذای شیرخوار گنجاند. گوشت ها، سبزیها و میوه ها را میتوان به شکل پوره (بدون نمک یا شکر) به شیرخوار داد. بنابراین بعد از معرفی فرنی و پوره گوشت می توان پوره سبزی ها و میوه ها (سیب، گلابی، موز رسیده، هویج و سیب زمینی) را به غذای شیرخوار اضافه کرد.
بعد از تحمل غذاهای یک جزئی یا حداقل اجزا مانند فرنی، پوره گوشت، پوره سبزی ها و میوه ها میتوان ترکیبی از دو یاچند ماده غذایی مانند سبزی، میوه، گوشت و غلات را به شکل پوره های ترکیبی، سوپ، حلیم یا آش به شیرخوار داد.
سپس میتوان ترکیبی از انواع مواد غذایی مانند تکه های کوچک ما کارونی، سبزی یا گوشت که بعضی از آنها بافتی دارند که کودک را به جویدن تشویق میکنند به شیرخوار داد.
از 9 ماهگی غذاهای انگشتی مانند تکه های کوچک میوه های نرم و کاملا رسیده و سبزی های پخته مانند موز، گلابی، هلو، هویج، سیب زمینی، ما کارونی پخته شده، نان، پنیر، تکه های کوچک گوشت پخته شده و ریز ریز شده یا چرخ کرده بدون چربی یا کوفته قلقلی کاملًا پخته شده یا با پشت قاشق له شده به شیرخوار معرفی میشود. لازم به ذکر است میوه ها باید کاملا رسیده و نرم باشند و در غیر این صورت ابتدا باید پخته شده و سپس به کودک داده شوند.
انواع گوشت ها مانند گوشت قرمز، مرغ و ماهی و همچنین تخم مرغ (سفیده وزرده) را پس از شروع بر حسب سن شیرخوار باید به طور روزانه و یا در هر زمان ممکن به او داد. پس از معرفی گوشت، میتوان روزانه 30 گرم گوشت (یک تکه متوسط خورشتی) در غذای شیرخوار گنجاند.
ترتیبی که غذاها دارند اهمیت کم تری نسبت به قوام و بافت غذا دارد.به منظور تکامل بلع و جویدن در کودک باید به تدریج قوام و بافت غذا از غذاهای رقیق به سمت غذاهای جامد برود.
مواد غذایی چه از نظر نوع و چه از نظر مقدار باید به تدریج به برنامه غذایی شیرخوار اضافه شود.
در برنامه غذایی کودک، تنوع در نظر گرفته شود. به تدریج از گروههای اصلی غذایی شامل نان و غلات، گوشت و تخم مر غ، حبوبات و مغزدانه ها، سبزی ها، میوه ها و لبنیات (ماست پاستوریزه و پنیر پاستوریزه کم نمک) در غذای کمکی استفاده شود. تنوع غذایی و میزان غذا با سن شیرخوار افزایش یابد. معرفی مواد غذایی از هر گروه غذایی باید بر اساس سن شیرخوار انجام شود. تا پایان ماه هفتم تمام گروههای غذایی باید به تدریج به شیرخوارمعرفی شوند.
از سبزیهای سبز تیره و نارنجی و میوه های زرد و نارنجی مانند هویج،جعفری، گشنیز، کدو حلوایی، طالبی، مرکبات و زردآلو که منابع غذایی پیش ساز ویتامینA و حاوی ویتامین C هستند، در غذای کمکی استفاده شود.
آب آشامیدنی بهترین نوشیدنی برای رفع تشنگی کودک است.
غذا خوردن کودک همراه با حواس پرت کردن، تشویق و تنبیه نباشد.در هنگام غذاخوردن کودک، تلویزیون خاموش باشد. به زور به کودک غذا داده نشود.
تغذیه صحیح در کودک 8-6 ماهه چگونه است؟
مطابق میل شیرخوار حداقل 8 بار در 24 ساعت با شیر مادر تغذیه شود.
غذای کمکی را میتوان با 3-2 قاشق مربا خوری از فرنی یا حریره بادام با غلظت مناسب (غلظت کمی بیشتر از شیر مادر مشابه ماست معمولی) 3-2 بار در روز شروع نموده و این میزان را به تدریج افزایش داد.
می توان از انواع فرنی ها و حریره های محلی با غلظت مناسب (غلظت کمی بیشتر از شیر مادر مشابه ماست معمولی) نیز در تغذیه شیرخوار استفاده نمود.
پس از معرفی غلات، میتوان پوره یا شکل نرم شده انواع گوشت ها (قرمز، مر غ، ماهی و پرندگان) که خوب پخته شده و ریز ریز شده، سبزی ها (هویج، سیب زمینی، کدو حلوایی) و میوه های متنوع کاملا رسیده و نرم (سیب، گلابی، موز، طالبی، هلو و انبه) و تخم مرغ کاملا پخته شده (شامل سفیده و زرده) را به شیرخوار داد.
سپس میتوان ترکیبی از دو یا چند ماده غذایی را به شکل پوره های ترکیبی، سوپ، حلیم یا آش به شیرخوار داد. از حبوباتی مانند عدس و ماش نیز میتوان در سوپ و آش استفاده نمود (حبوبات قبل از پخت ابتدا در آب به مدت چند ساعت خیسانده و آب آن دور ریخته شود و سپس بطور کامل بپزد.)
ماست پاستوریزه و پنیر کم نمک پاستوریزه در برنامه غذایی کودک اضافه شود.
به کودک هر روز 2-3 وعده غذا داده شود.
1-2 میان وعده غذایی مانند پوره سبزی ها (هویج یا سیب زمینی) یا پوره میوههای رسیده نرم شده (موز، گلابی، انبه، طالبی، هلو، زردآلو، سیب، آلو) را میتوان براساس اشتهای شیرخوار بین وعده های اصلی در روز به او داد.
میزان غذای شیرخوار را میتوان به تدریج تا نصف لیوان (هرلیوان250= سی سی) در هر وعده غذایی افزایش داد. یک لیوان معادل 16 قاشق غذاخوری سر صاف انواع برنج پخته و یا 12 قاشق غذاخوری سر پر انواع برنج پخته است.
تغذیه صحیح در کودک 11-9 ماهه چگونه است؟
مطابق میل شیرخوار حداقل 8 بار در 24 ساعت با شیر مادر تغذیه شود.
به کودک هر روز 3-4 وعده غذا داده شود.
هر روز میتوان بر اساس اشتهای شیرخوار بین وعده های اصلی، 1-2 میان وعده غذایی مانند هویج یا کرفس به صورت قطعات بسیار کوچک پخته شده یا میوه های رسیده نرم شده (موز، گلابی، سیب، هلو، طالبی) به شیرخوار داد.
میزان غذای شیرخوار را میتوان به تدریج تا نصف لیوان در هر وعده غذایی افزایش داد.
علاوه بر تمام مواد غذایی معرفی شده در سن 6-8 ماهگی، میتوان غذاهای انگشتی که شیرخوار بتواند با دست بگیرد مانند تکه های کوچک انواع گوشتها )قرمز، مر غ، ماهی و پرندگان( که خوب پخته شده و ریز ریز شده و تکههای کوچک گوشت بدون چربی یا کوفته قلقلی کاملًا پخته شده یا با پشت قاشق له شده، پلو با حبوبات یا گوشت، ما کارونی پخته شده با نان را در برنامه غذایی کودک گنجاند.
با توجه به اینکه، احتمال آلودگی برنج به آرسنیک ممکن است وجود داشته باشد برای حفظ سلامت کودک به راهکارهای حذف آرسنیک برنج توجه گردد.
مواد غذایی نامناسب یا ممنوع برای کودکان زیر یک سال کدامند؟
از دادن شیرگاو و عسل (به دلیل خطر بوتولیسم) به کودک زیریک سال خودداری شود.
تا حد امکان از دادن آب میوه طبیعی و تازه به شیرخوار زیر یک سال خوداری شود و برای کودکان 7-12 ماهه از پوره میوه ها استفاده شود.
مصرف آب میوه ممکن است منجر به ابتلاء شیرخوار به اضافه وزن، چاقی، اسهال، نفخ و فساد دندان شود.
در شرایط خاص مانند یبوست یا کم خونی ناشی از فقر آهن میتوان روزانه 6-12 قاشق مرباخوری (60-30سی سی) آب میوه طبیعی به کودک داد.
نمک و ادویه به غذای شیرخوار اضافه نشود.
از دادن آدامس، آب نبات، تکه های بزرگ سیب، آجیل، ذرت، کشمش، هویج خام، کرفس، انگور و گیلاس به دلیل احتمال خفگی به شیرخوار خودداری شود )از مغزها میتوان به صورت پودر شده برای مقوی کردن غذاها استفاده نمود.)
چای و دم کرده های گیاهی مانع جذب مواد مغذی مانند آهن میشوند و تا حد امکان نباید مصرف شوند و یا کاهش یابد (حتی برای نرم کردن غذای شیرخوار از چای استفاده نشود.)
در صورتی که مادر برای دادن چای به شیرخوار اصرار دارد باید حداقل 2 ساعت قبل یا بعد غذا چای کمرنگ به شیرخوار داده شود.
از دادن لبنیات غیر پاستوریزه (مانند شیر، ماست و پنیر محلی) خودداری گردد.
رفتارهای غذایی نادرست در تغذیه کودکان زیر یک سال چیست؟
از دادن انواع شیرینی ها، بیسکوئیت های شیرین، چیپس و پفک به شیرخوار خودداری گردد.
از غذا دادن در هنگام خوابیدن به کودک خودداری شود زیرا این کار موجب بیش خواری و افزایش خطر چاقی در کودکان می شود.
مصرف نوشیدنی های شیرین موجب افزایش خطر اضافه وزن و چاقی شده و پوسیدگی دندان را در شیرخواران افزایش می دهد. بنابراین از دادن نوشیدنی های شیرین مانند چای شیرین و آب میوه های صنعتی به شیرخوار خودداری شود. نتایج مطالعات مختلف نشان داده است مصرف نوشیدنی های شیرین در دوران شیرخوارگی با افزایش وزن کودک در شش سالگی مرتبط می باشد.
از اضافه کردن شکر به هر نوع غذای کودک مانند ماست، سوپ و میوه یا سبزی پخته خودداری گردد. شکر دریافتی مهم ترین عامل غذایی در تخریب دندانها می باشد.
میزان شکر موجود در غذای کودک در محدوده دستور تهیه غذا باشد.
غذاهای شیرین ضمن تغییر ذائقه کودک میتواند جایگزین غذاهای اصلی و حتی شیرمادر شده و به دلیل فقدان ریزمغذی ها زمینه ابتلا کودک را به سوء تغذیه فراهم آورد.
تغذیه صحیح در کودکان دچار کمبود وزن چگونه است؟
غذای کودکان دچار کمبود وزن باید مقوی و مغذی باشد. به اضافه کردن برخی مواد غذایی با هدف افزایش مقدار انرژی غذا را مقوی کردن غذا و به اضافه کردن برخی مواد غذایی با هدف افزایش مقدار پروتئین، ویتامینها و املاح غذا را مغذی کردن غذا میگویند. از آنجایی که این کار میتواند باعث افزایش حجم غذای کودک شود، لازم است حتما مغذی کردن به همراه مقوی سازی غذای کودک انجام گیرد.
روشهای مغذی کردن غذا چیست؟
اضافه کردن برخی مواد غذایی با هدف افزایش مقدار پروتئین، ویتامینها و املاح غذا را مغذی کردن غذا میگویند. از آنجایی که این کار میتواند باعث افزایش حجم غذای کودک شود، لازم است حتما مغذی کردن به همراه مقوی سازی غذای کودک انجام گیرد. برخی از روشهای زیر جهت مغذی سازی غذای کودک توصیه میشود:
پس از معرفی تمام گروههای غذایی میتوان، پودر جوانه غلات و حبوبات به برخی غذاها (بویژه سوپ و فرنی با شیر مادر) اضافه نمود.
کمی گوشت یا مرغ به غذای شیرخوار اضافه شود.
از انواع حبوبات مانند عدس و ماش که کاملا پخته شده اند میتوان به شیرخوارداد.
تخم مرغ آب پز را میتوان داخل سوپ، ما کارونی یا پلو پس از طبخ رنده کرد.
میوه ها و سبزی ها از جمله مواد غنی از ویتامین و املاح به شمار می روند. بنابراین انواع سبزیهای زرد و نارنجی مانند کدو حلوایی و هویج و انواع سبزیهای برگ سبز مانند جعفری و شوید به غذای شیر خوار اضافه شود.
سوپ و آش از جمله غذاهای بسیار مغذی است که البته ا گر رقیق تهیه شود مقدار انرژی آن کافی نخواهد بود. لذا از مادر بخواهید که از دادن سوپ یا آش رقیق (بدون محتویات آن) به کودک خودداری و سعی کند با استفاده از روشهای مختلف مانند اضافه کردن کره، روغن یا برنج آن را مقوی کند.
به انواع سبزیهای پخته، سوپ یا آش کمی پنیر پاستوریزه اضافه شود.
در کودکان بالای یک سال کمی شیر پاستوریزه گاو به سوپ یا آش اضافه شود.
عصاره استخوان قلم گوسفند یا گاو به غذای کودک (سوپ یا آش) اضافه شود.
کمی ماست پاستوریزه به میوه ها اضافه شود (ماست میوه ای).
انواع پودر مغزها مانند گردو، بادام و پسته به میوه ها، حریرههای محلی، فرنی و شیربرنج اضافه شود.
روشهای مقوی کردن غذا چیست؟
اضافه کردن برخی مواد غذایی با هدف افزایش مقدار انرژی غذا را مقوی کردن غذا می گویند. روشهای زیر برای مقوی سازی غذای کودک توصیه می شود:
غذاها با آب کم پخته شوند. بعد از پخت تکه های جامد غذا مانند گوشت، حبوبات، سیب زمینی و سبزیها را از آب سوپ جدا
کرده و له نموده، سپس کم کم آب سوپ را به آن اضافه کرده تا یک پوره غلیظ درست شود.
به غذای کودکان مقدار کمی (به اندازه یک قاشق مرباخوری) کره، روغن زیتون یا روغن مایع اضافه شود. این کار بدون آن که حجم غذای کودک را افزایش دهد مقدار کالری آن را افزایش می دهد، ضمن آن که بلع غذا برای کودک آسان تر میشود.
باید توجه داشت اگر مقدار زیادی روغن به غذا اضافه شود ممکن است کودک زودتر احساس سیری کند و نتواند همه غذایش را بخورد. اگر کودک رشد مناسبی دارد، اضافه کردن روغن بیشتر در غذای کودک ضرورت ندارد زیرا باعث افزایش وزن کودک میشود.
بر روی نان یا بیسکویت کودک که معمولا به عنوان میان وعده مصرف می شود کمی کره یا روغن مایع مالیده شود.
انواع مغزها مانند گردو، بادام و پسته دارای انرژی، پروتئین و ریزمغذی ها به میزان نسبتا مطلوبی هستند. از این مواد غذایی به صورت پودر شده میتوان جهت مقوی کردن غذای کودک در صورتی که آلرژی ندارد، استفاده کرد.